Er zijn weinig producten die zoveel rust brengen als een fopspeen. Een huilende baby? Speen erin. Een baby die moeilijk in slaap valt? Speen erin. Een peuter met een driftbui? Snel de speen erin. Rust. Het is bijna magie… Waar zou een ouder zijn zonder een fopspeen?
Maar zoals met veel handige hulpmiddelen geldt ook hier: gebruik het bewust en met mate. De fopspeen is gemaakt voor zuigelingen. Toch blijft hij bij veel kinderen veel langer in gebruik. Soms zelfs tot ver in de peutertijd. En daar ligt een mooie kans voor de tandarts.
De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over
Een baby heeft hulp nodig bij het reguleren van spanning en prikkels. Daarvoor heeft hij zijn ouders nodig. Maar een speen kan ook een handig hulpmiddel zijn. Zuigen heeft een kalmerende functie voor baby’s. Op die manier neemt een speen dus een stukje van het troosten over van de ouder.
Dat is handig en behulpzaam voor de ouder én de baby. Maar een kind groeit en wat eerst een hulpmiddel is, wordt daarna een gewoonte. Het kind vraagt om de speen bij verdriet, vermoeidheid, verveling en bij het slapen. De speen is dan allang geen zuigbehoefte meer, maar een gewoonte die onderdeel is geworden van het dagelijks leven.
En dan komen de eerste tandjes
Het doorkomen van de eerste tandjes, markeert de ontwikkeling van de baby heel zichtbaar. De tong, lippen, kaken en tanden krijgen in de loop van het eerste jaar een andere rol. De tong kan veel meer gedetailleerd gaan bewegen, in plaats van alleen grofweg van boven naar beneden. De tong kan ook naar de zijkant om te kauwen, de kaken worden sterker en het gehemelte wordt breder zodat het kind vast voedsel kan gaan eten. Zuigen past steeds minder bij de ontwikkeling.
Mijn advies is daarom duidelijk:
Gebruik het doorkomen van de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen.
Hoe eerder je begint, hoe kleiner de stap meestal is. Je voorkomt daarmee dat een hulpmiddel voor een baby verandert in een sterke gewoonte voor een peuter. Het tandartsbezoek is een mooi moment voor een gesprek. Vraag bijvoorbeeld: “Waarvoor heeft je kind de speen vooral nodig?”
Niet als oordeel, maar als uitnodiging om de ouder te laten nadenken over de functie van de speen. Ouders hebben vaak helemaal niet door dat de speen inmiddels een groot deel van de dag aanwezig is. Een korte vraag van een tandarts kan ze aan het denken zetten over mogelijke alternatieven.
Stoppen is voor een peuter best een ding
Je kunt als volwassene denken: dan haal je die speen toch gewoon weg?
Maar voor een peuter is dat natuurlijk anders. Hij weet niet beter en heeft de speen al zijn hele leven. Als je de speen wegneemt, moet je dus iets anders aanbieden. Meer nabijheid, een knuffel, een uitgebreider bedritueel. De ouder heeft tijdelijk weer even wat meer werk te doen, het werk dat eerder door de speen was overgenomen. Dat is belangrijk om aan ouders uit te leggen.
Voorbereiden op het stoppen
Een belangrijke verandering vraagt voorbereiding op het niveau van het kind. Daarom schreef ik Silas slaapt zonder speen. Ik schreef het als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek. Ik wilde een boek maken dat kinderen enthousiast maakt over stoppen, onder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel te geven.
Silas is een vrolijke aap die voor peuters een mascotte is bij het stoppen van de speen. Silas verzamelt speentjes voor aan zijn slinger. In het verhaal hangen alle dieren hun spenen aan een slinger. Zo wordt afscheid nemen iets zichtbaars en feestelijks. Het boek bevat ook praktische tips en een aftelkalender. Zo kunnen ouders hun kind stap voor stap voorbereiden.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is lastig, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen mee. Zonder speen kunnen ze ineens andere veel leukere dingen. Ze vieren samen feest tot ze moe zijn. Zouden ze kunnen slapen zonder hun speen?
- Dit boek is perfect om samen te lezen en het gesprek aan te gaan over afscheid nemen van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders van Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan, met stickervel en aftelkalender, om samen toe te leven naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en kan hier bij Volmondig Logopedie besteld worden.
Van boek naar landelijke campagne
Stoppen is wel belangrijk, maar zelden urgent. Daarom was er dit jaar voor het eerst de Week zonder speen.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties in heel Nederland mee. Tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere organisaties nodigden ouders uit om het stoppen samen voor te bereiden en daarna de speen in te komen leveren bij Silas.
De deelnemende organisaties vierden het speen-stopfeest op 5 oktober. Ze hingen een spenenslinger op en kinderen die hun speen kwamen inleveren kregen een goodiebag en een Silas-diploma. De gezamenlijke aanpak maakt het concreet en de aankleding van het feest is herkenbaar voor de peuters.
Zoals een ouder aangaf: “Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof NU het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen.”
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige