Door Tandartspraktijk Duinzigt, Den Haag
Sinds 1 januari 2025 mogen tandartsen in de Europese Unie geen amalgaamvulling meer plaatsen. Dat is geregeld in de Europese Kwikverordening, en er is nog maar één uitzondering over: wanneer de behandelend tandarts het voor een specifieke patiënt medisch strikt noodzakelijk acht. Per 1 juli 2026 mag het materiaal ook niet meer geproduceerd of geïmporteerd worden binnen de EU. Wereldwijd duurt dat nog tot 2034.
Voor de Nederlandse praktijk verandert dat weinig. Amalgaam was hier allang uit beeld, minder dan één procent van de vullingen die nog gemaakt werden bestond eruit. Composiet is al twintig jaar de norm.
Wat wel verandert, is wat patiënten vragen. Sinds de berichtgeving over het verbod krijgen wij vrijwel wekelijks dezelfde vraag in de stoel: als het verboden is, waarom zit het dan nog in mijn mond?
Het eerlijke antwoord is dat de verordening over plaatsen gaat, niet over verwijderen. En dat verwijderen lang niet altijd verstandig is.
Nee, uw vullingen hoeven er niet uit
Wij zeggen dit graag vroeg in het gesprek, want er circuleert veel op internet dat het tegenovergestelde beweert.
Een amalgaamvulling die goed zit, niet lekt en geen klachten geeft, hoeft niet vervangen te worden. Dat is ook het standpunt van de KNMT en van de Europese wetenschappelijke adviescommissies die hiernaar gekeken hebben. Het verbod is er vooral gekomen om milieuredenen en om kwetsbare groepen te beschermen, niet omdat er bij de algemene bevolking een aangetoond gezondheidsprobleem is met bestaande vullingen.
Sterker nog, er is een argument tegen routinematig vervangen. Een intacte vulling eruit boren betekent altijd dat er ook gezond tandweefsel meegaat. De tand wordt daardoor zwakker dan hij was. En het is juist bij het uitboren dat er kwikdamp vrijkomt. Wie een vulling vervangt zonder goede reden, neemt dus risico's die anders nooit gelopen waren.
Wanneer het wel aan de orde is
Er zijn genoeg situaties waarin verwijderen gewoon nodig is:
- De vulling is gebroken, brokkelt af of lekt langs de randen.
- Er zit cariës onder of naast de vulling.
- De tand vertoont een scheur, wat bij oudere en grote amalgaamvullingen regelmatig voorkomt omdat het materiaal anders uitzet dan de tand.
- Er is een aangetoonde allergie voor kwik of een van de andere metalen in de legering. Dat is zeldzaam, maar het bestaat.
- De vulling zit in het zichtbare deel van het gebit en de patiënt wil dat anders.
- De patiënt wil het er om eigen redenen uit hebben, en heeft daarover een eerlijk gesprek gehad over voor- en nadelen.
Die laatste noemen wij bewust apart. Wij halen niemand over. Maar wij weigeren het ook niet wanneer iemand goed geïnformeerd is en het toch wil. Dat is uiteindelijk een keuze die samen gemaakt wordt.
Waarom de manier van uitboren uitmaakt
Hier zit het punt dat wij graag aan collega's en patiënten meegeven.
Amalgaam bestaat voor ongeveer de helft uit kwik. Zolang de vulling met rust wordt gelaten, komt daar weinig van vrij. Maar wrijving en warmte veranderen dat. Bij het uitboren wordt de vulling verpulverd en verhit, en dan komt er kwikdamp en fijn stof vrij. Dat is geen controversiële claim, dat is gewoon meetbaar in de behandelkamer.
Die blootstelling duurt kort. Maar hij is er, voor de patiënt, en met veel meer herhaling voor het behandelteam. Reden genoeg om het zorgvuldig te doen in plaats van er even snel doorheen te gaan.
Hoe zorgvuldig verwijderen eruitziet
De internationaal bekendste uitwerking hiervan is het SMART-protocol, Safe Mercury Amalgam Removal Technique. De kern is niet ingewikkeld en de meeste onderdelen zitten al in een goed uitgeruste praktijk:
Isoleren. Een rubberdam over de tand zodat er niets in de mond of de keel terechtkomt, plus een neusbescherming zodat de patiënt niet inademt wat er vrijkomt.
In blokken werken, niet verpulveren. In plaats van de hele vulling weg te boren, wordt hij in stukken gesneden en er in delen uitgetild. Dat scheelt aanzienlijk in de hoeveelheid damp en stof die vrijkomt, en het scheelt in warmteontwikkeling.
Koelen en afzuigen. Continu waterkoeling tijdens het boren, en krachtige afzuiging vlak bij het werkveld. Daarnaast luchtafzuiging in de kamer zelf.
Beschermen. Een beschermbril voor de patiënt, afdekking van gezicht en kleding, en beschermingsmiddelen voor het behandelteam.
Afvoeren. Een amalgaamafscheider op de afzuiging is in Nederland al jaren wettelijk verplicht. Het opgevangen materiaal gaat af als chemisch afval, niet het riool in.
Wat u uw tandarts kunt vragen
Als u een amalgaamvulling laat vervangen, is dit wat u wilt weten:
Wordt er met rubberdam gewerkt? Wordt de vulling in stukken uitgenomen of helemaal weggeboord? Is er extra afzuiging? En vooral: is er eerst een gesprek geweest over of het überhaupt moet.
Bij een tandarts die zonder aarzelen zegt dat al uw amalgaam er beter uit kan, is kritisch doorvragen op zijn plaats. Er is geen medische onderbouwing voor dat advies als algemene regel.
En wat komt ervoor in de plaats
Meestal composiet, soms een keramische inlay of kroon wanneer de tand veel weefsel mist. Welke keuze het wordt hangt af van hoeveel tand er over is, waar hij zit en hoeveel kauwkracht erop komt.
Bij ons speelt materiaalkeuze een grotere rol dan gemiddeld, omdat wij werken volgens biologische principes. Dat betekent in de praktijk niets zweverigs, maar dat wij bewust kijken naar de samenstelling van wat wij plaatsen en of er bij een individuele patiënt aanleiding is om iets anders te kiezen.
Dit artikel is geschreven door Tandartspraktijk Duinzigt in Den Haag, onder leiding van Drs. Samah Mohideen. De praktijk richt zich op biologische tandheelkunde, implantologie en angstbegeleiding.